فورک چیست؟ فورک در زبان انگلیسی به معنای چنگال است؛ اما در دنیای بلاکچینها و ارزهای دیجیتال، «انشعاب» معنی میشود. منظور از انشعاب، بهروزرسانی یا ایجاد تغییرات اساسی در پروتکل یک شبکه بلاکچین است. به زبان سادهتر، گروهی از برنامهنویسان تصمیم میگیرند که از کُد منبع یک پروژه بلاکچینی، بلاکچین جدیدی را بیرون بکشند. برای همین، دستبهکار میشوند و راهشان را از بلاکچین اصلی جدا میکنند. این حرکت، اصطلاحاً فورک نامیده میشود.
پروتکل سگویت (SegWit)، یکی از معروفترین بهروزرسانی بلاکچین است که با عنوان «فورک بیت کوین» شناخته میشود. از این پروتکل بهعنوان یک هارد فورک یاد میکنند که باعث بهبود امنیت و ظرفیت تراکنشهای شبکه بیت کوین شد. علاوه بر هارد فورک، سافت فورک هم وجود دارد که در کنار هم، انواع فورک در بلاکچین را تشکیل میدهند. در این مطلب از ارزیکال، به سراغ این مفاهیم میرویم؛ اینکه فورک چیست و هارد یا سافت بودنش دقیقاً چه توفیری دارد.
مفهوم فورک چیست؟
در اصطلاحات نرمافزاری، فورک به معنی استفاده از کد منبع یک پروژه و ساخت نسخهای متفاوت از آن است. این مفهوم در بلاکچین هم وجود دارد؛ اما با پیچیدگیها و جذابیتهای خاص خودش. در واقع، فورک در بلاکچین به حالتی گفته میشود که شبکه به چند مسیر مجزا تقسیم میشود و هرکدام دارای قوانین اجماع متفاوتی هستند. میتوان آن را مثلاً به بزرگراه رشتقزوین تشبیه کرد که در یک نقطه، به دو مسیر جدید و متفاوت منشعب میشود.
فورکها در بلاکچین مثل یک ابزار بهروزرسانی و ارتقاء عمل میکنند. بنابراین، زمانی که توسعهدهندگان یا اعضای جامعه نیاز به تغییر در قوانین یا ساختار بلاکچین دارند، یک فورک ایجاد میشود. این تغییرات ممکن است به منظور اصلاح خطا، ارتقاء امنیت، یا افزودن قابلیتهای جدید شکل میگیرند. البته در بعضی موارد هم فورک منجر به ایجاد زنجیرهای کاملاً جدید و مستقل میشود.
نقش فورک در شبکههای بلاکچین
فورکها در شبکههای بلاکچین نقش بهروزرسانی سیستمعامل را دارند؛ البته با چاشنی تصمیمگیری جمعی و گاهی هم بروز اختلافنظر. فورک، در وهله اول باعث میشود که بلاکچین با تحولات هماهنگ شود؛ در ادامه کمک میکند که مشکلات فنیاش برطرف شوند و حتی با هویت و ساختاری جدید به مسیرش ادامه دهد. به بیان سادهتر، فورک ابزاری برای رشد، تحول و در بعضی مواقع جداییِ بلاکچین است.
دلیل فورک چیست و ارتقای بلاکچین چرا رخ میدهد؟
فورکها معمولاً زمانی رخ میدهند که یک مشکل در شبکه وجود دارد؛ یا دستکم توسعهدهندگان به دنبال ایجاد قابلیتهای جدیدند یا حتی اعضای کامیونیتی، بر سر قوانین توافق ندارند. علاوه بر اینها، دلایل دیگری هم برای ایجاد فورک در شبکههای بلاکچین وجود دارند که عبارتاند از:
1) بازگردانی مبالغ از دست رفته
بعضی از فورکها با هدف بازیابی داراییهای ازدسترفته صورت میگیرند. برای مثال، در جریان حمله معروف DAO، مقدار زیادی اتر توسط هکرها به سرقت رفت. جامعه اتریوم تصمیم گرفت برای بازگرداندن این داراییها یک فورک انجام دهد و تراکنشهای مربوط به سرقت را حذف کند.
نتیجه این فورک اتریوم، ایجاد دو زنجیره مجزا با نامهای شبکه اتریوم (ETH) و اتریوم کلاسیک (ETC) بود. این نوع فورکها تلاش میکنند با استفاده از قدرت جمعی، آسیبهای مالی وارده به شبکه را جبران کنند.
2) افزودن قابلیتهای جدید به شبکه
دلیل ایجاد فورک چیست؟ بعضی فورکها با هدف ارتقاء و توسعه شبکه انجام میشوند. ممکن است هدف توسعهدهندگان سریعتر، ایمنتر یا کارآمدتر شدن شبکه باشد و یا ویژگیهای تازهای به آن اضافه کنند. بنابراین، فورک نقش یک بسته بهروزرسانی را دارد که قابلیتهای جدید، باعث بهتر شدن تجربه کاربران و عملکرد کلی شبکه میشود.
این تغییرات اغلب شامل کاهش هزینه تراکنشها، پشتیبانی از قراردادهای هوشمند پیشرفتهتر و افزایش مقیاسپذیری هستند.
3) رفع اختلافات در جامعه بلاکچین
در بسیاری از موارد، فورک نتیجه اختلاف نظر در بین اعضای جامعه بلاکچین است. توسعهدهندگان، ماینرها و کاربران، دیدگاههای متفاوتی در مورد آینده شبکه یا نحوه اعمال تغییرات دارند. در صورت عدم توافق، تنها راهحل، جدا شدن و ایجاد یک زنجیره جدید است.
نمونه بارز این نوع فورک، ایجاد بیتکوین کش (Bitcoin Cash) از دل بیتکوین بود؛ این فورک شبکه بیت کوین، در نتیجه اختلاف بر سر اندازه بلاکها و سرعت پردازش تراکنشها رخ داد.
مطلب پیشنهادی: بیت کوین چیست؟
4) تغییر قوانین اجماع
یکی دیگر از دلایل ایجاد فورک، تغییر در مکانیزم اجماع شبکه است. بلاکچینها برای تأیید تراکنشها از الگوریتمهای اجماع استفاده میکنند؛ مثل الگوریتم اثبات کار (PoW) یا اثبات سهام (PoS). بنابراین، وقتی که توسعهدهندگان تصمیم به تغییر مکانیزم اجماع میگیرند، نیاز به فورک دارند.
برای مثال، مهاجرت اتریوم از الگوریتم اثبات کار به اثبات سهام، نمونهای از این نوع فورک است؛ این فورک، در قالب بهروزرسانی بزرگ “The Merge” اجرا شد. این قبیل از تغییرات، ساختار اساسی یک شبکه بلاکچین را دگرگون میکنند.
بررسی انواع فورک در دنیای بلاکچینها
انواع فورک چیست؟ فورکها در بلاکچین به دو نوع اصلی تقسیم میشوند: سافت فورک و هارد فورک. هر کدام از این دو نوع، شخصیت مخصوص به خود را دارند؛ یکی آرام، بیسروصدا و سازگار؛ آن یکی جدی، مستقل و بعضاً ماجراجو! درک تفاوت آنها برای درک بهتر تحولهای بزرگ در بلاکچین ضروری است.
در ادامه، با دنیای نرم و سخت فورکها آشنا میشوید:
سافت فورک چیست؟
سافت فورک (Soft Fork) نوعی بهروزرسانی است که با نسخههای قبلی شبکه سازگار باقی میماند. این نوع فورک در بین حرفهایها با عنوان “backward-compatible” شناخته میشود. در این حالت، نودهایی که نرمافزارشان را بهروزرسانی نکردهاند، همچنان بلاکهای جدید را مشاهده و تأیید میکنند. البته این بهمعنای حضور کامل در بازی نیست. نودهای آپدیتنشده احتمالاً دیگر نمیتوانند بلاکهای جدیدی بسازند یا در ساختار جدید مشارکت کنند.
این نوع فورک معمولاً برای اعمال محدودیتهای جدید یا تغییرات سبک انجام میشود. یکی از معروفترین سافت فورکها، سگویت (SegWit) در شبکه بیتکوین است. این آپدیت، باعث بهبود کارایی و کاهش اندازه تراکنشها شد.
هارد فورک چیست؟
هارد فورک (Hard Fork) یک بهروزرسانی کامل و ناسازگار (not backward-compatible) نسبت به نسخه قبلی شبکه است. در این حالت، همه شرکتکنندگان باید نرمافزار خود را به نسخه جدید ارتقاء دهند؛ در غیر این صورت، ارتباط خود را با شبکه جدید از دست میدهند.
اگر همه اعضای شبکه با این تغییر موافق نباشند، شبکه به دو مسیر مجزا تقسیم میشود. حتی ارز دیجیتال جدیدی هم ممکن است بهوجود بیاید. به عبارت دیگر، هارد فورک همان لحظهای است که بلاکچین تصمیم میگیرد زندگیاش را از نو آغاز کند! از جمله نمونههای مشهور هارد فورک میتوان به بیتکوین کش (Bitcoin Cash) و اتریوم کلاسیک (Ethereum Classic) اشاره کرد؛ این دو هاردفورک، نتیجه اختلافات بزرگ در کامیونیتی آنها بودند.
تفاوت هارد فورک و سافت فورک چیست؟
هارد فورک و سافت فورک هر دو روشهایی برای تغییر در بلاکچین هستند؛ اما با دو رویکرد متفاوت. یکی با احترام به گذشته پیش میرود و دیگری با جسارت تمام، راهی جدید باز میکند. سافت فورک، یک بهروزرسانی ملایم است؛ اما هارد فورک تغییر بزرگی است که گاهی باعث شکاف عمیق در شبکه میشود.
در ادامه، تفاوتهای کلیدی این دو نوع فورک را بررسی میکنیم:
1) سازگاری با نسخههای قبلی
سافت فورک با نسخههای قبلی شبکه سازگار است؛ یعنی نودهایی که هنوز بهروزرسانی نشدهاند، همچنان میتوانند دادهها را دریافت کنند. در مقابل، هارد فورک با نسخههای قدیمی ناسازگار است. یعنی فقط نودهایی که نرمافزار خود را بهروزرسانی کردهاند، قادر به مشارکت در شبکه جدید هستند.
2) نیاز به اجماع
در سافت فورک، معمولاً تنها اکثریت ماینرها باید با تغییرات موافق باشند تا بهدرستی اجرا شود. اما در هارد فورک، اجماع کاملتری نیاز است؛ چونکه تمامی نودها باید نسخه جدید را نصب کنند. بدون اجماع، خطر تقسیم شبکه بیشتر میشود.
3) تقسیم شبکه
سافت فورک، زنجیره را حفظ میکند و همه در یک مسیر باقی میمانند. اما هارد فورک اگر با اجماع کامل همراه نباشد، باعث تقسیم شبکه به دو زنجیره مجزا میشود. این جدایی میتواند منجر به تولد یک ارز دیجیتال جدید شود و کاربران مجبور به انتخاب بین دو مسیر باشند.
4) کاربرد
سافت فورک بیشتر برای تغییرات جزئی، اصلاح قوانین و بهبود عملکرد شبکه استفاده میشود. اما هارد فورک برای اصلاحات اساسی، تغییر در ساختارهای بنیادین یا حتی بازگردانی سرمایههای از دست رفته به کار میرود. سافت فورک مثل تنظیم صدا در یک سیستم پخش است، ولی هارد فورک مثل تعویض کل سیستم صوتی با مدلی پیشرفتهتر.
5) تأثیر بر کاربران
در سافت فورک، کاربران معمولاً نیازی به انجام کار خاصی ندارند؛ آنها میتوانند به استفاده از شبکه ادامه دهند. اما در هارد فورک، اگر نرمافزارشان را بهروزرسانی نکنند، ارتباطشان با زنجیره اصلی قطع میشود. در واقع، هارد فورک مستلزم مشارکت فعال کاربران است؛ در حالی که سافت فورک بیشتر پشتصحنه انجام میشود.
مهمترین کاربردهای فورک در بازار کریپتو
برجستهترین کاربرد فورک عبارت است از:
- رفع باگ و مشکلات فنی: فورکها ایرادات شبکه را حل میکنند؛ درست مثل آپدیت سیستم عامل که نقصهای قبلی را رفع میکند.
- افزایش امنیت و بهبود عملکرد: فورکها سرعت بالاتر، هزینه کارمزد بهصرفهتر و معماری مطمئنتری دارند.
- افزودن قابلیتهای جدید: وقتی شبکهای قصد دارد قابلیتهای جدیدی به اکوسیستم خود اضافه کند از فورک استفاده میکند.
- ایجاد زنجیره و ارز جدید: در هارد فورک، بلاکچین تغییراتی میکند و گاهی ارزهای جدیدی متناسب با قوانین جدید، ایجاد میشوند.
- تعیین مسیر آينده پروژه: فورکها نشان میدهند که هر پروژه در چه راستایی پیش میرود و مشخص میکند که هدف مقیاسپذیری است یا افزایش امنیت یا بیشتر کردن سرعت یا تمرکززدایی.
در ادامه به داستان دو مورد از معروفترین هاردفورکها در بازار کریپتو میپردازیم؛ با ما همراه باشید.
هارد فورک DAO
سال ۲۰۱۶ اتریوم به واسطه قراردادهای هوشمند حسابی مطرح بود تا اینکه پروژه DAO هک شد و شکست خورد. در این زمان اتریوم سر یک دوراهی قرار گرفت؛ اینکه بگذارد بلاکچین همانی که هست بماند یا قوانین شبکه را تغییر دهد تا دارایی کاربران را نجات دهد؟ در همین زمان بود که هارد فورک DAO اجرا شد. بلاکچین به دو دسته اتریوم و اتریوم کلاسیک تقسیم شد تا یکی مسیر اولیه را ادامه دهد و دیگری مسیر اصلاحی را پیش بگیرد.
هارد فورک بیت کوین کش
در سال ۲۰۱۷، هارد فورک بیت کوین کش اتفاق افتاد. این هاردفورک سر اینکه آیا اندازه بلاک باید افزایش پیدا کند یا خیر اتفاق افتاد. طرفداران بیت کوین معتقد بودند سایز بلاک نیازی به تغییر ندارد درحالی که برخی میخواستند با تغییر اندازه بلاک، سرعت انجام تراکنشها را افزایش دهند.
طی این هارد فورک اندازه بلاکها بزرگتر، سرعتشان بیشتر و تراکنشها ارزانتر شدند و بیت کوین کش بهعنوان نسخه کاربردیتر بیت کوین معرفی شد.
تاثیرات ایجاد فورک در بازار ارزهای دیجیتال
فورکها صرف نظر از نوعشان که سافت فورک یا هارد فورک باشند، به اشکال مختلف روی بازار تاثیر میگذارند.
- ایجاد نوسان شدید در قیمت: ایجاد فورکها روی احساسات بازار، افزایش و کاهش عرضه و تقاضا و… تاثیر میگذارد و منجر به نوسان قیمت میشود.
- تاثیر روی جوانب فنی شبکه: یک فورک موفق سرعت انجام تراکنشها را افزایش، میزان کارمزد را کاهش و امنیت را ارتقا میدهد. اما اگر فورک ناموفق باشد عملکرد شبکه را تضعیف میکند و موجب کاهش سرعت و…میشود.
- تغییرات اکوسیستم: گاهی ایجاد فورک ثبات پروژه را زیر سوال میبرد. زیرا خیلی اوقات، تیم توسعهدهنده، ماینرها و… به دو دسته تقسیم میشوند و مسیرهای متفاوتی را پیش میگیرند.
- افزایش نقدینگی: در آستانه فورک حجم معاملات چند برابر میشود؛ این افزایش نقدینگی فرصتهای کسب سود بیشتری ایجاد میکنند.
فورکها هم فرصتسازند هم چالشآفرین؛ همه چیز به این بستگی دارد که جامعه کاربران به تغییرات شبکه بلاکچین چه واکنشی داشته باشد و چگونه با آن برخورد کند!
مطلب پیشنهادی: ارز دیجیتال چیست؟
تأثیر فورک بر قیمت ارز دیجیتال چیست؟
از آنجایی که فورک قوانین شبکهها را تغییر میدهد، اصولا به طور مستقیم روی قیمت ارزهای دیجیتال تاثیر میگذارد.
برخی از اصلیترین تاثیرات Fork روی قیمت عبارتند از:
- تغییر احساسات عمومی: بازاری مثل کریپتو به شدت تحت تاثیر احساسات است. اگر فورکها خبر از تغییرات مثبت دهند باعث رشد قیمت میشوند و در غیر این صورت، اگر فورک احساساتی مثل شک و ترس را وارد بازار کند موجب افت قیمت داراییها میشود.
- تغییر نسبت عرضه و تقاضا: گاهی اوقات فورکها باعث تغییر نسبت عرضه و تقاضا داراییها میشوند. افزایش عرضه کاهش قیمت و کاهش عرضه رشد بیشتر قیمت را در پی دارد.
- توکنومیک پروژه: کاربران معمولا در هاردفورک، در قالب ایردراپ و… کوین جدید دریافت میکنند. عرضه این ایردراپها اصولا باعث افزایش تقاضا میشود اما گاهی هم فروش سریع توکنها باعث فشار نزولی میشود.
- رفتار بازار پس از فورک: پس از فورک بازار وارد یک دوره عدم قطعیت میشود؛ ارزش کونی جدید مشخص نیست و تحلیلگران در حال بررسی هستند تا ببیند فورک موفق بوده است یا خیر. بنابراین قیمت در این دوره نوسانات شدیدی تجربه میکند که البته کوتاه مدت هستند.
بطور کلی فورک از چهار جنبه روی قیمت تاثیر دارد: جنبه احساسی، جنبه اقتصادی مثل تغییر عرضه و تقاضا، جنبه فنی مثل توزیع کوین و نوسانات پس از اجرا.
ارتباط فورک با ارتفاع بلاک
به تعداد بلاکهایی که از ابتدای ایجاد شبکه تا حالا ساخته شده، ارتفاع بلاک (Block Height) گفته میشود. به این ترتیب با هر بلاک جدیدی که تشکیل شود، ارتفاع افزایش پیدا میکند.
مشخص کردن ارتفاع بلاک در زمان فورک اهمیت بالایی دارد زیرا توسعهدهندگان با محاسبه ارتفاع بلاک، مرز بین بلاکچین سابق و بلاکچین فعلی را مشخص میکنند. در واقع این ارتفاع مرز بین نسخه قدیم و نسخه جدید شبکه را مشخص میکند. مثلا از بلاک شماره ۱۲۷۹۸۰۰ به بعد شبکه طبق قوانین جدید کار خواهد کرد.
اگر ارتفاع بلاک دقیق مشخص نشود، نودها نمیتوانند با قوانین جدید سازگار شوند و شبکه دچار دوگانگی و بینظمی میشود.
نگاهی عمیقتر به فورکها: مزایا و معایب فورک در بلاکچین
فورکها در دنیای بلاکچین، مثل یک دو راهی مهم هستند که گاهی نتیجه مثبت و گاهی منفی به همراه دارند. اگر بهدرستی برنامهریزی شده باشند، باعث بهبود عملکرد، افزایش امنیت و رشد کاربران میشوند. در مقابل، اگر بر پایه اختلافات داخلی یا بدون اجماع کامل انجام شوند، تردید، تضعیف اعتماد و تقسیم جامعه به همراه دارند. بنابراین، فورکها نه لزوماً تهدید هستند و نه صرفاً فرصت؛ ابزاری حساساند که نحوه استفاده از آنها، نتیجه را تعیین میکند.
فورکها در بلاکچین همیشه با هیجان و چالشهای خاص خود همراهاند. از یک طرف، سرعت و امنیت را برای شبکهها به ارمغان میآورند. از طرف دیگر، باعث بروز مشکلاتی میشوند و شبکه را به هم میریزند. در جدول زیر، مزایا و معایب فورکها را بهصورت دقیق بررسی کردهایم:
| مزایا | معایب |
| امکان اصلاح باگهای امنیتی | ایجاد اختلاف و تقسیم در جامعه کاربران و توسعهدهندگان |
| ارتقاء قابلیتها و افزودن ویژگیهای جدید | سردرگمی کاربران بهویژه کاربران مبتدی |
| افزایش سطح امنیت و کارایی شبکه | کاهش اعتماد در صورت عدم اجماع کافی |
| ایجاد فرصت برای تولید ارز دیجیتال جدید | کاهش موقت یا بلندمدت ارزش ارز قبلی |
| توزیع کوین جدید به کاربران (در بعضی هارد فورکها) |
افزایش پیچیدگی در روند توسعه و هماهنگی نودها |
آیا باید قبل از وقوع فورک سرمایهگذاری کنیم؟
سرمایهگذاری قبل از شروع فورک، یک استراتژی سودآور است؛ مخصوصاً اگر فورک منجر به تولید یک ارز دیجیتال جدید و توزیع رایگان آن شود. با این حال، چنین تصمیمی به تحلیل دقیق و بررسی کامل ابعاد فنی و اقتصادی فورک بستگی دارد.
در صورتی که فورک به دلیل اختلافات داخلی رخ دهد یا جامعه، پذیرش آن را نداشته باشد، هیچ سودی حاصل نمیشود. حتی ممکن است ارزش داراییتان هم کاهش پیدا کند. بنابراین، تصمیم برای سرمایهگذاری قبل از فورک باید با دانش، دقت و مشورت همراه باشد.
قدرت پنهان فورکها در شکلدهی آینده پروژههای کریپتویی
فورکها از جذابترین پدیدهها در دنیای ارزهای دیجیتال هستند. هم میتوانند زمینهساز رشد شوند و هم مثل یک شکاف عمیق، ثُبات یک شبکه را تحتالشعاع قرار بدهند. در این مطلب یاد گرفتید که فورک چیست و رخ دادن آن فقط به دعوای بین توسعهدهندههای بستگی ندارد! فورک در واقع نوعی ابزار برای تغییرات ساختاری است که سرنوشت یک پروژه بلاکچین را تعیین میکند.
چه با هدف بهبود، چه برای نجات شبکه یا حتی جدایی، فورکها همیشه با پیامدهای تکنیکال و اقتصادی همراهاند. اگر علاقهمند یا سرمایهگذار دنیای کریپتوکارنسی هستید، همیشه فورکها را زیر نظر بگیرید. گاهی فرصتهای طلایی یا چالشهای غیرمنتظرهای در همین فورکها نهفته هستند!
سؤالات متداول
تفاوت اصلی بین هارد فورک و سافت فورک چیست؟
در هارد فورک، قوانین جدید با قوانین قبلی ناسازگارند و بلاکچین به دو مسیر جدا تبدیل میشود. سافت فورک بیشتر شبیه به یک تفاهمنامه است؛ قوانین جدید با نسخه قبلی سازگارند و فقط آنهایی که آپدیت نکردهاند، از امکانات جدید بیبهره میمانند.
چه دلایلی باعث ایجاد فورک در بلاکچین میشوند؟
دلایل زیادی میتوانند منجر به فورک شوند؛ از جمله رفع باگهای امنیتی، اضافهکردن قابلیتهای جدید، تغییرات در پروتکل توافقی، یا حتی اختلافات فلسفی بین توسعهدهندهها.
آیا فورک همیشه منجر به ایجاد یک ارز دیجیتال جدید میشود؟
نه همیشه! سافت فورکها معمولاً باعث ایجاد رمزارز جدید نمیشوند؛ چون شبکه همچنان یکپارچه باقی میماند. ولی هارد فورکها، مخصوصاً اگر بدون اجماع کامل انجام شوند، میتوانند منجر به شکلگیری بلاکچین و ارز دیجیتال جدید شوند.
