ثبت انتقالات و اطلاعات داراییها امروزه نیاز به یک روش امن و شفاف دارد. یکی از پاسخهای نوآورانه به این نیاز، فناوری دفتر کل توزیع شده (Distributed Ledger Technology) است. این فناوری نیز مانند هر تکنولوژی جدیدی به بهبود و ارتقای سطح زندگی کمک میکند. دفتر کل توزیع شده، با توجه به ساختار خود جایگزین خوبی برای دفترهای کل متمرکز محسوب میشود.
شما در دنیای امروزی به هر طرف که نگاه نشانهای از DLT را مشاهده میکنید. بنابراین همراه ما باشید تا ببینیم دفتر کل توزیع شده چیست؟ چه مزایایی دارد؟ ما در این مقاله از ارزیکال قصد داریم با زبانی ساده و دقیق، تعریف این دفتر آشنا کنیم، تفاوت آن را دفتر کل متمرکز بررسی کنیم و نگاهی به کاربردهای گسترده آن در صنایع مختلف بیندازیم.
آشنایی با دفتر کل توزیع شده
قبل از آشنایی با تعریف دفتر کل توزیع شده، بیایید ابتدا با دفتر کل آشنا شویم. دفتر کل (Ledger) دفتری است که تمام تراکنشها، فعالیتها و اطلاعات مالی و غیرمالی را در یک سیستم ثبت میکند. این دفتر میتواند مانند دفاتر حسابداری سنتی و بانکها فیزیکی باشد، یا مثل پایگاههای دادهای که امروزه در سیستمهای رایانهای استفاده میشود دیجیتالی باشد. این اطلاعات به صورت متمرکز در یک سیستم ثبت میشود و توسط یک نهاد مرکزی مدیریت میشود.
اما دفتر کل توزیع شده چیست؟ دفتر کل توزیع شده (Distributed Ledger) یک سیستم دیجیتال برای ثبت تراکنشهای داراییها است. این تراکنشها و جزئیات آنها به طور غیرمتمرکز، یعنی به صورت همزمان در مکانهای متعدد ثبت میشوند. برخلاف دفترهای کل متمرکز، دفاتر کل توزیع شده یک مخزن داده مرکزی یا مدیریت متمرکز ندارند.
در این سیستم گرههایی (Nodes) وجود دارد که در واقع اعضای این شبکه هستند. تمام این اطلاعات باید ابتدا توسط این گرهها مشاهده و بررسی شوند، سپس ثبت میشوند.
دفتر کل توزیع شده از روش همتا به همتا (P2P) استفاده میکند. بنابراین برخلاف دفتر کل متمرکز، بینیاز از واسطهها است. این فناوری ویژگیها و مزایا منحصر به فردی دارد که کاربرد آن را به فراتر از حوزه مالی ارتقا میدهد. مزایای این سیستم، تفاوتها و کاربردهای آن در دنیای امروزی را در ادامه با هم بررسی میکنیم.
انواع دفتر کل توزیع شده
حالا با تعریف دفتر کل توزیع شده آشنا شدید ولی این سیستم انواع مختلف دارد. این دفتر از لحاظ ساختار و و پروتکلهای مختلف تفاوتهایی دارند. انواع Distributed Ledger که در دنیای امروزی کاربردی بیشتری دارند عبارتند از:
- بلاکچین
- هشگراف
- گراف مدور جهتدار
- هولوچین
- تنگل
- رادیکس
هدف از دفتر کل توزیع شده چیست؟
دفترهای کل متمرکز تمام نیازهای یک سیستم کنترل اطلاعات را برآورده نمیکنند. این دفاتر راه طولانی تا رسیدن به یک سیستم ایدهال برای ثبت و نگهداری اطلاعات مهم دارند. برطرف کردن این نواقص نقطه شروع شکلگیری این سیستم شد!
دفتر کل توزیع شده با هدف فراهم کردن یک بستر شفاف، امن و غیرمتمرکز برای ثبت، ذخیره و تایید اطلاعات توسعه یافت. این فناوری تلاش میکند با حذف واسطهها، وابستگی به نهادهای مرکزی را از بین ببرد و امکان همکاری مستقیم بین سازمانها را فراهم کند.
یکی از اصلیترین اهداف DLT افزایش امنیت اطلاعات است؛ جلوگیری از دستکاری دادهها، بهبود شفافیت و کاهش هزینههای عملیاتی، نیز از جمله ویژگیهایی هستند که این فناوری را در اولویت قرار میدهد. این سیستم با توزیع دادهها میان گرههای مختلف شبکه، در برابر خرابیها یا حملهها مقاومتر عمل میکند و یک زیرساخت پایدار برای تبادل اطلاعات ارائه میدهد. بنابراین یک حس اعتماد میان کاربران ایجاد میشود.
مزایای دفاتر کل توزیع شده
دفتر کل توزیع شده مزایای قابل توجهی نسبت به سیستمهای سنتی دارد. این مزایا عامل اصلی ترویج این فناوری در اکثر صنایع روز دنیا است. میتوان به موارد زیر به عنوان برجستهترین مزایای آن اشاره کرد:
- امنیت بالا
- شفافیت
- ثبت اطلاعات به صورت غیرمتمرکز
- عدم نیاز به نهاد مرکزی
- سرعت بالا
- هزینه کم
دفتر کل توزیع شده یک بستر غیرمتمرکز برای کسب و کارها و افراد فراهم میکند. این فرایند بدون نیاز به اعتماد به نهاد مرکزی، تراکنشها و اطلاعات داراییها را ثبت میکند.
یکی از مهمترین مزایای این سیستم افزایش شفافیت و اعتماد میان کاربران است؛ زیرا تمام تراکنشها به صورت همزمان و غیرقابل تغییر در میان تمام گرههای شبکه ثبت میشوند. همین ویژگی باعث افزایش امنیت DLT میشود. توزیعشدگی دادهها امکان دستکاری یا حذف اطلاعات بدون توافق اکثریت شبکه، را عملا غیرممکن میکند. همچنین حذف واسطهها، سرعت انجام تراکنشها را افزایش و هزینههای عملیاتی را کاهش میدهد.
کاربردهای دفتر کل توزیع شده
دفتر کل توزیع شده (DLT) کاربردهای گستردهای در حوزههای مختلف دارد. یکی از مهمترین آنها، استفاده در انتقال پول و پرداختهای دیجیتال است. این فناوری امکان انجام تراکنشهای مالی مستقیم را بدون نیاز به واسطهها فراهم میکند. علاوه بر آن، قراردادهای هوشمند نیز از جمله کاربردهای برجسته DLT هستند.
این فناوری در زمینههای دیگری نیز کاربرد دارد. از این دفاتر میتوان در امور مالی، موسیقی، هنر، الماس و داراییهای گرانبها استفاده کرد. هر کدام از این موارد را جداگانه با هم بررسی میکنیم.
۱) مالی
یکی از مهمترین و شناختهشدهترین کاربردهای دفتر کل توزیع شده در حوزه مالی است. DLT نقش اساسی در تسهیل تراکنشهای مالی و انتقال پول ایفا میکند. استفاده از بلاکچینها باعث میشود تراکنشها، بدون نیاز به واسطههای مالی مانند بانکها یا موسسات پرداخت انجام شوند. این موضوع سرعت تراکنش را افزایش و هزینههای مضاعف را کاهش میدهد و امنیت را بالا میبرد.
خدمات مالی غیرمتمرکز (DeFi) نیز بر پایه همین فناوری شکل گرفتند. این روش به کاربران امکان دریافت وام، سرمایهگذاری، بیمه و سایر خدمات مالی بدون واسطه را ارائه میدهد.
۲) موسیقی و آثار هنری
دفتر کل توزیع شده در صنعت موسیقی و آثار هنری، به هنرمندان و تولیدکنندگان محتوا این امکان را میدهد که مالکیت آثار خود را به صورت شفاف و غیرقابل تغییر ثبت کنند.
قراردادهای هوشمند، که بر پایه DLT قرار دادند به طور خودکار درآمد حاصل از آثار هنری را میان هنرمندان و تهیهکنندگان تقسیم کنند؛بدون اینکه نیاز به واسطههایی مانند مدیران و ناشران باشد. این مدل اجازه میدهد هنرمندان کنترل بیشتری بر آثار خود داشته باشند و در نتیجه از حقوق خود بهرهمند شوند.
۳) الماس و داراییهای گرانبها
DLT در صنعت الماس و داراییهای گرانبها، در راستای شفافیت و ردیابی استفاده میشود. هر قطعه از الماس یا هر دارایی گرانبها، میتواند با استفاده از Distributed Ledger در یک زنجیره قابلردیابی ثبت شود تا از تقلب و سرقت جلوگیری شود.
به طور مثال، میتوان مسیر استخراج، حمل و نقل و فروش یک الماس را به طور دقیق دقت پیگیری کرد. این شفافیت باعث میشود تا خریداران و فروشندگان از اصالت و مالکیت قانونی این داراییها اطمینان حاصل کنند.
۴) زنجیرههای تامین کالاهای مختلف
DLT در زنجیره تامین کالاهای مختلف نیز مثل مواد غذایی، دارو، پوشاک و الکترونیک کاربرد دارد. از این فناوری برای ردیابی دقیق و شفاف کالاها از مبدا تا مقصد استفاده میشود.
دفتر کل توزیع شده به تمام کسانی که در این زنجیره شرکت میکنند این امکان را میدهد که اطلاعات مربوط به کالاها، از تولید تا مصرف، بهصورت شفاف و بدون امکان دستکاری ثبت و پیگیری کنند.
به عنوان مثال، صنعت مواد غذایی را در نظر بگیرید. این فناوری کمک میکند تا تمام اطلاعات از جمله تاریخ تولید، تاریخ انقضا و مسیر حمل و نقل کالا به صورت دقیق ثبت و پیگیری شود. این کار منجر به افزایش اعتماد در فرایند تولید و توزیع میگردد و خطر تقلب را کاهش میدهد.
تفاوت دفتر کل توزیع شده با دفتر کل متمرکز چیست؟
دفتر کل متمرکز، سیستمی برای ثبت و نگهداری اطلاعات است که به صورت متمرکز انجام میشود. تمام دادهها در این دفاتر توسط یک نهاد مدیریت و کنترل میشوند. در این مدل، فقط یک مرجع مرکزی اجازه ثبت، ویرایش یا تایید اطلاعات را دارد. سازمانهای دولتی مثل بانکها از دفتر کل متمرکز استفاده میکنند.
ویژگیهای این دفتر آن را از دفتر کل متمرکز متمایز کرد. این تفاوتها نه تنها در نحوه ثبت و ذخیرهسازی اطلاعات، بلکه در مدل اعتماد، کنترل دادهها و میزان پایداری سیستم نیز مشهود هستند. چند مورد از کلیدیترین تفاوتهای دفتر کل توزیع شده با دفتر کل متمرکز در ادامه با هم بررسی میکنیم.
ساختار سیستم
تمام اطلاعات در دفاتر کل متمرکز، در یک محل مرکزی ذخیره میشود و فقط نهاد مرکزی اجازه نظارت بر ثبت و انجام فعالیت ها را دارد. مثلا یک بانک را در نظر بگیرید. تمام تراکنشها، اطلاعات حسابهای مشتریان و موجودیها فقط در سرورهای بانک ذخیره میشود. فقط خود بانک میتواند برای در مورد تایید یا رد یک تراکنش تصمیم بگیرد. بنابراین کاربران باید به آن نهاد مرکزی، یعنی بانک اعتماد کنند.
اما در مورد DLT این داستان وجود ندارد. اطلاعات به جای یک نقطه مرکزی، بین تعداد زیادی گره در یک شبکه پخش میشود و همه نسخهای از دفتر کل دارند. همچنین برای ثبت اطلاعات جدید، باید تمام گرهها با هم به توافق برسند.
مثلا در مورد خرید بیت کوین، این تراکنش باید توسط تمام گرهها تایید شود. سپس این تراکنش در یک بلاک ثبت و به زنجیره بلاکچین اضافه میشود. هیچ گرهای به تنهایی نمیتواند یک تراکنش را تایید یا حذف کند!
امنیت
مهمترین تفاوت دفتر کل توزیع شده با دفتر کل متمرکز، امنیت است. در واقع میتوان گفت بزرگترین نقطه ضعف دفتر کل متمرکز آسیبپذیری در برابر حملات سایبری، هک و خرابی سرور مرکزی است. این موضوع موجب سرقت از اطلاعات کاربران یا از بین رفتن تمام اطلاعات ثبت شده میشود.
اما در مقابل DLT این مشکل را ندارد! توزیع دادهها بین گرههای مختلف شبکه، امنیت این فناوری را افزایش میدهد. ایجاد اختلال در این سیستم مستلزم همکاری بیش از نصف یک شبکه است؛ کاری که احتمال انجام شدنش بسیار کم است. بنابراین هک یا تغییر دادهها در دفاتر کل توزیع شده بسیار سختتر است و شبکه از امنیت و پایداری بالایی برخوردار است.
شفافیت و اعتماد
شفافیت DLT بیشتر از دفتر کل متمرکز است. کاربران به طور کامل از کارهای انجام شده در دفتر کل متمرکز اطلاع ندارند و دسترسی محدودی به سیستم دارند. این موضوع زمینه را برای دستکاری اطلاعات توسط نهادهای مرکزی فراهم میکند. بنابراین اعتماد به صحت اطلاعات در این سیستم کاملا به صداقت نهاد مرکزی بستگی دارد.
اما با توجه به ساختار دفتر کل توزیع شده، نیازی به اعتماد به یک سازمان مشخص نیست. تمام اطلاعات سیستم شفاف است و بین کاربران به اشتراک گذاشته میشود. همچنین تمام فعالیتها و تراکنشها به تاییدیه اکثر گرهها شبکه نیاز دارد. بنابراین احتمال تقلب در این سیستم تقریبا غیرممکن گاست.
سرعت پردازش
تراکنشها در Distributed Ledger به طور کلی با سرعت بالایی انجام میشوند. زیرا این سیستم به واسطهای نیاز ندارد و در هر زمان از شبانه روز میتواند انجام شود. مثلا شما در هر ساعت از روز یا حتی در یک روز تعطیل میتوانید اقدام به خرید بیت کوین کنید؛ ولی نمیتوانید هر موقع که خواستید از خدمات حضوری بانکها استفاده کنید.
ولی DTL یک مشکل در مدیریت سرعت پردازش دارد! زمانی که چندین تراکنش همزمان در شبکه انجام شود، سیستم به مشکل کاهش سرعت بر میخوریم. در سیستمهایی مثل بلاکچین بیت کوین وقتی چند تراکنش به طور همزمان انجام میشوند، سرعت پردازش تراکنشها کندتر میشود. در واقع تایید این تراکنشها زمان بیشتری میبرد، زیرا تمام این تراکنشها نیاز به تایید توسط گرهها دارند.
کارمزد و هزینهها
دفاتر کل متمرکز به ازای هر فعالیت ثبت یا تراکنش مقداری کمیسیون از کاربران دریافت میکنند. این موضوع هزینههای مضاعفی به کاربران تحمیل میکند. به عنوان مثال وقتی شما ملک میخرید و آن را در بنگاه ثبت میکنید، بنگاه درصدی از شما کارمزد میگیرد. اما در دفاتر کل توزیع شده واسطهای وجود ندارد و شما هیچ هزینه و کارمزدی به واسطهها پرداخت نمیکنید.
دفتر کل توزیع شده، فراتر از یک فناوری
دفتر کل توزیع شده (DLT) یک پایگاه برای ثبت فعالیتها و تراکنشها، به صورت غیرمتمرکز است. تفاوت این دفتر با دفتر کل متمرکز، باعث میشود این فناوری یک پله بالاتر از نسخه سنتی قرار بگیرد و کاربردهای وسیعتری داشته باشد.
این دفاتر بینیاز از واسطه هستند و تراکنشها توسط تمام نهادهای فعال در شبکه کنترل میشوند. همچنین هر تراکنش یا اطلاعات جدید قبل از ثبت شدن به تایید اکثریت شبکه نیاز دارد. هیچ گرهای نمیتواند به تنهایی برای یک داده تصمیم بگیرد.
این شفافیت دفتر کل توزیع شده یک بستر امن برای ثبت اطلاعات ایجاد میکند و از هک شدن یا سرقت از اطلاعات جلوگیری میکند. همچنین این ویژگیهای منحصر به فرداین سیستم کاربردهای آن را از حوزه مالی به زمینهها و صنایع وسیعتری ارتقا میدهد.
سوالات متداول
هدف از دفتر کل توزیع شده چیست؟
هدف اصلی DLT ایجاد یک بستر امن، شفاف و غیرمتمرکز برای ثبت اطلاعات و تراکنشها است. در این فناوری واسطهها حذف شدند و هیچ وابستگی به یک نهاد مرکزی وجود ندارد. این موضوع سرعت پردازش و ثبت اطلاعات را افزایش میدهد.
تفاوت بین دفتر کل و دفتر کل توزیع شده چیست؟
دفتر کل توزیع شده با توجه به ساختار خود امنیت بالاتری دارد. بر خلاف دفتر کل متمرکز، همه تراکنشها و اطلاعات برای تمام اعضا شبکه شفاف است و انجام شدن آنها به تایید اکثر گرهها نیاز دارد. در دفاتر کل متمرکز نیاز به یک واسطه وجود دارد که سرعت کار را تا حدودی کاهش میدهد. اما Distributed Ledger با حذف واسطهها سرعت پردازش و ثبت تراکنشها را افزایش میدهد.
انواع دفتر کل توزیع شده کدامند؟
Distributed Ledger انواع مختلفی دارد که با توجه به ساختار و پروتکلهای مختلف دستهبندی میشوند. چند مورد از پرکاربردترین آنها بلاکچین، هشگراف، هشگراف، گراف مدور جهتدار، هولوچین، تنگل، رادیکس هستند.
