طرح پانزی چیست؟ میدانستید ممکن است همین الان در معرض یک کلاهبرداری پانزی باشید؟ شاید فکر کنید فقط تازه واردان در دام پانزی میافتند! اما باید بگویم: خیر! همه افراد با هر سطح دانش مالی، ممکن است روزی در دام این کلاهبرداری بیفتند در حالی که اصلا خودشان هم خبر نداشته باشند.
طرح پانزی (Ponzi Scheme) یکی از پیچیدهترین روشهای کلاهبرداری مالی است که در طول تاریخ قربانیان زیادی داشته است. این طرح با وعده سودهای بالا و تضمینی، افراد را وسوسه میکند و آنها را بدون آگاهی از ماهیت واقعی سرمایهگذاری، به مشارکت در یک چرخه ناپایدار و فریبکارانه سوق میدهد.
در نهایت، با فروپاشی این پروژه، سرمایهگذاران نه تنها پسانداز و دارایی خود را از دست میدهند، بلکه با مشکلات روحی و روانی شدیدی مانند افسردگی و احساس گناه نیز مواجه میشوند.
ما در این مقاله از ارزیکال جامعترین راهنمایی را برای شما ارائه میدهیم که جزو قربانیان پانزی نباشید. طرح پانزی چیست؟ چکار کنیم که در دام پانزی نیفتیم؟ و تمام نکات و هشدارهای لازم برای دوری از پانزی را در این مقاله برای شما توضیح دادیم. حتی اگر درگیر یک کلاهبرداری پانزی شدید، با ما همراه باشید که ببینید چه اقداماتی را باید انجام دهید که میزان ضرر مالی را کاهش دهید.
تیم ارزیکال در تلاش است تا با ارائه کاملترین و بهروزترین راهنماییها، به شما کمک کند تا در دام کلاهبرداری پانزی نیفتید.
آشنایی با طرح پانزی
طرح پانزی چیست و چرا باید مراقب باشید که در دام پانزی نیفتید؟ طرح پانزی (Ponzi Scheme) یک طرح سرمایهگذاری کلاهبردارانه است. کارگزاران این طرح سرمایهگذاران را وسوسه میکنند که میتوانند در کوتاهترین زمان با سود تضمینی و ریسک پایین، سرمایه گذاری کنند. در این روش سود سرمایهگذاران قدیمیتر از سرمایهای که سرمایهگذاران جدید با خودشان آوردهاند، پرداخت میشود و در واقع هیچ سود واقعی و قانونی از این سرمایهگذاریها بوجود نمیآید.
به بیان سادهتر، پولی که سرمایهگذاران جدیدالورود، وارد شرکتهای پانزی میکنند به عنوان سود نسل قبلتر استفاده میشود؛ یا به عبارتی یک میزان پول مشخصی دست به دست به نسلهای قدیمیتر میرسد.
کارگزاران سعی میکنند سود چند ماه اول کاربران را به طور منظم پرداخت کنند تا اعتمادشان را جلب کنند؛ اما این زنجیره تا جایی ادامه پیدا میکند که طراحان این طرح سرمایه کافی برای پرداخت سود کاربران را داشته باشند و اگر دیگر قادر به پرداخت سود ورودی جدیدها نباشند، اینجاست که پروژه شکست میخورد.
شرکتهایی که از این طرح استفاده میکنند، سود خودشان را نیز از طریق کارمزدهایی که از سرمایهگذاران میگیرند تامین میکنند و علنا کلاهبرداری میکنند.
پروژههای پانزی به طور غیر مستقیم پولدار شدن در یک شب را با دریافت سود بالا تبلیغ میکنند. ترفند پانزی، اگرچه در تمام بازارهای مالی استفاده میشود، ولی در بازار ارزهای دیجیتال بسیار شایعتر است. چرا؟ چون کسانی که در حوزه کریپتو فعالیت میکنند، اکثرا افرادی هستند که تابع هیجاناتند و زودتر خام این کلاهبرداریها میشوند. بنابراین پیادهسازی پانزی در ارزهای دیجیتال خیلی راحتتر است. پس شمایی که در این بازار سرمایهگذاری کردید حواستان به داراییهایتان باشد!
تاریخچه طرح پانزی
تا اینجا فهمیدیم طرح پانزی چیست و چگونه کار میکند؛ ولی سوال اصلی اینجاست که تاریخچه طرح پانزی چیست و اصلا اسم این طرح از کجا آمده است؟ اسم این طرح از اسم یکی از معروفترین کلاهبرداران تاریخ، چارلز پانزی (Charles Ponzi) برداشته شده است. او یک مهاجر ایتالیایی بود، که در اوایل قرن بیستم میلادی با برگزاری یکی از بزرگترین طرحهای پانزی سر و صدایی در تاریخچه کلاهبرداریها بپا کرد.
چارلز پانزی در سال ۱۹۱۹ شرکت Securities exchange company را در آمریکا راه اندازی کرد. او ابتدا با وعده ۲ برابر شدن سرمایه فقط در ۹۰ روز کار خود را شروع کرد و توانست سرمایهگذارانی جذب کند. بعدا این بازه زمانی را نصف کرد و گفت سرمایهگذاران می توانند در ۴۵ روز ۵۰ درصد سود ببرند؛ این در حالی بود که بانکهای آمریکا سالانه ۵٪ سود پرداخت میکردند. به همین دلیل افراد زیادی با ناآگاهی در دام کلاهبرداری افتادند.
روش کار این کلاهبرداری دقیقا مشابه همین طرح پانزی بود، به طوری که چارلز سود سرمایهگذاران قدیمی را با پول سرمایهگذاران جدید پرداخت میکرد. بدین ترتیب او توانست در عرض چند ماه ۱۵ میلیون دلار پول به جیب بزند؛ اما زیاد طول نکشید که این پروژه شکست خورد و چارلز پانزی نتوانست سودهای مردم را به موقع بپردازد. این پروژه به یکی از بزرگترین کلاهبرداری های پانزی تبدیل شد و از آن به بعد این روش را طرح پانزی نامیدند.
بزرگترین کلاهبرداریهای پانزی
علاوه بر کلاهبرداری به سبک راگ پول که از جانب تیم توسعه دهنده اتفاق میافند، کلاهبرداریهای پانزی نیز کم نیستند. طی تاریخ، شرکتهای زیادی به روش پانزی کلاهبرداری کردند. این نوع کلاهبرداری به قدری زیاد و شایع است که هر چقدر هم محتاط باشید باز هم ممکن است در دام پانری بیفتید. آشنایی با مثالهای طرح پانزی میتواند آگاهی شما را بالا ببرد و احتمال خطا را کاهش دهد.
پروژه پلاس توکن (Plus Token)
پلاس توکن از پروژههای کلاهبرداری پانزی در ارز دیجیتال بود که در سال ۲۰۱۸ آغاز شد و تا سال ۲۰۱۹ فعالیت داشت. پروژه پلاس توکن بیشتر از طریق پیامرسان ویچت (WeChat) تبلیغ میشد و با وعده سودهای غیرواقعی ۱۰ تا ۳۰ درصد در ماه، بیش از ۳ میلیون نفر را که بیشتر اهل چین، ژاپن و کره جنوبی بودند، جذب کرد.
محوریت اصلی این پروژه یک کیف پول ارز دیجیتال و برنامههای آموزشی بود، اما در واقع کاربران را به خرید توکن اختصاصی پلاس توکن تشویق میکرد تا بتوانند سود بیشتری کسب کنند. در مدت فعالیت خود، این طرح موفق شد بیش از ۳ میلیارد دلار از سرمایهگذاران دریافت کند.
در ژوئن ۲۰۱۹، زمانی که مدیران پروژه ناپدید شدند و برداشتها مسدود شد، کلاهبرداری آشکار شد. سال ۲۰۲۰، مقامات چینی چندین نفر از عوامل اصلی این کلاهبرداری را دستگیر کردند، اما همچنان برخی از افراد مرتبط با این پروژه شناسایی نشدهاند و بخش زیادی از سرمایههای سرقتشده نیز مفقود مانده است.
پروژه پانزی آلن استنفورد (Allen Stanford)
رابرت آلن استنفورد، مدیرعامل Stanford Financial Group در سال ۱۹۹۰ یکی دیگر از بزرگترین طرحهای پانزی در بورس را اجرا کرد که حدود ۲۰ سال ادامه داشت. اما در سال ۲۰۰۹ توسط کمیسیون بورس و اوراق بهادار آمریکا (SEC) افشا شد.
او طی این سالها با فروش اوراق قرضه از طریق بانک خود، Stanford International Bank، میلیاردها دلار پول از سرمایهگذاران جذب کرد. آلن به سرمایهگذاران وعده سودهای غیرواقعی را میداد و میگفت که سرمایههای آنها را در داراییهای امن و پربازده قرار داده است؛ در حالی که درست مثل طرح پانزی، از پول سرمایهگذاران جدید برای پرداخت سود به سرمایهگذاران قبلی استفاده میکرد.
هیچ سرمایهگذاری واقعی طی این پروژه انجام نمیشد و صرفا یک کلاهبرداری بود. در نهایت، در سال ۲۰۰۹، SEC این کلاهبرداری را تشخیص داد. دادگاه آلن استنفورد را به ۱۱۰ سال زندان محکوم کرد و این پرونده به یکی از بزرگترین کلاهبرداریهای تاریخ در بازار بورس تبدیل شد.
چه درسی از تاریخچه طرح پانزی باید گرفت؟
اینها فقط دو نمونه از کلاهبرداریهای طرح پانزی هستند؛ ولی هم در ایران، هم در کل جهان پروژههای زیادی با این روش کلاهبرداری میکنند. هیچ وقت گول وعدهای سود تضمینی و نجومی را نخورید! همیشه قبل از سرمایهگذاری تحقیقات کامل راجع به پروژه انجام دهید و راحت اعتماد نکنید.
در دنیای امروز که همه به دنبال کسب پولهای خیلی زیاد هستند کلاهبرداری خیلی شایع شده باید خیلی مراقب باشید. همین تازگیها پروژه کلاهبرداری کیو ویژن سر خیلیها را کلاه گذاشت.
نشانههای هشداردهنده طرح پانزی
خب حالا برای شناسایی طرح پانزی باید چکار کرد؟ آیا میدانید راههای شناسایی طرح پانزی کدامند؟ میدانید پانزی چه نشانههایی دارد؟ اگر جواب این سوالات را نمیدانید پس در ادامه این بررسی با ما باشید که در دام پانزی نیفید. نشانههایی در نوع وعدههایی که به مخاطبان میدهند و ساختار شرکتها وجود دارد که میتوانند هشدار پانزی باشد.
اصل ساز و کار طرحهای پانزی جذب سرمایهگذاران جدید است؛ اگر عضو جدیدی را نتوانند جذب کنند پروژه شکست میخورد و کلاهبرداری آنها فاش میشود. به همین جهت با تبلیغات اغواکننده در شبکههای اجتماعی و وعده پاداشهای هیجانانگیز برای معرفی افراد جدید سعی میکنند سرمایهگذاران را به سمت خودشان بکشند. همچنین گاهی اوقات با برگزاری همایشهای پرزرق و برق اعتماد افراد را جلب میکنند. اما در واقع همه این کارها آمادهسازی یک دام پانزی برای افرادی است که آگاهی لازم را ندارند.
وعدههای طرح پانزی
نمونههایی از وعدههای فریبنده یک شرکت پانزی عبارتند از:
- وعده سودهای بسیار بالا و تضمینی
- سود بدون ریسک
وعدههایی که در این طرحها ارائه میشود اغلب باعث می شوند افراد بدون فکر کردن، تحت تاثیر هیجانات و طمع تصمیم بگیرند. هرگاه دیدید شرکتی یا شخصی به شما وعده دریافت یک سود کلان و تضمینی، بدون هیچ ریسکی را میدهد، فورا شک کنید. چنین چیزی در دنیا واقعی وجود ندارد، اصلا مگر میشود سرمایهگذاری بدون ریسک؟
این شرکتها سعی میکنند با وعدههای دروغین و تضمین بازگشت اصل سرمایه به همراه سود، شما را مجاب کنند که در یک پروژه پانزی شرکت کنید. گاهی مدیران این پروژهها سودهای بسیار بالایی که حتی از میانگین سود تمام بازارها هم بیشتر است را به سرمایهگذاران پیشنهاد میدهند. مثلا به سرمایهگذاران وعده سود ماهانه ۲۰-۳۰ درصد را میدهند و افرادی که زیاد از نحوه سوددهی بازارها مطلع نیستند سریعا جذب میشوند.
ساختار شرکت پانزی
مهمترین علائمی که ساختار یک شرکت پانزی را نشان میدهد عبارتند از:
- عدم وجود محصول یا خدمات واقعی
- تاکید بیش از حد بر جذب زیر مجموعه
- عدم شفافیت در مورد نحوه کسب سود
- فشار بر سرمایهگذاری سریع
- عدم وجود اطلاعات و مستندات کافی در مورد شرکت
- عدم وجود مجوز قانونی
- عدم امکان برداشت اصل پول در هر زمان
- ابهام در مورد محل سرمایهگذاری پول
نحوه کار و ساختار شرکتهای پانزی با بقیه روشهای سرمایه گذاری متفاوت است. اصلیترین ویژگی این طرح این است که کارگزاران به شدت بر جذب زیرمجموعههای جدید اصرار دارند. بهطوری که تمرکز اصلی آنها جذب کاربر است، نه ارائه محصول یا خدمات واقعی.
در طرح پانزی هیچ اطلاعات درستی راجع به نحوه کسب سود سرمایهگذاران ارائه نمیشود. در واقع اصلا مشخص نیست این سود نجومی که قولش را دادند از کجا میآید. فقط با تبلیغات و وعدههای شک کننده سعی میکنند با ایجاد حس فوریت FOMO سرمایهگذاران جدیدی را جذب کنند.
شما در طرح پانزی هیچگونه اطلاعات دقیقی در مورد آن شرکت نمیبینید. هیچوقت آدرس، شماره تلفن یا سوابق این شرکتها مشخص نیست. همچنین این شرکتها اکثرا تاییدیهای از طرف مراجع ذیصلاح مثل بانکها یا سازمان بورس یا غیره را ندارند.
با توجه به این که در این طرح سرمایه افراد جدید به عنوان سود افراد قدیمیتر استفاده میشود، یکی دیگر از نشانهها میتواند عدم امکان برداشت پول در هر زمان دلخواه باشد. در واقع شما اصلا نمیدانید پولی که وارد آن پروژه کردید کجا رفت و چه شد.
به این نشانهها خوب توجه کنید. این مقاله را با دوستانتان به اشتراک بگذارید تا آنها هم از این خطرات آگاه باشند.
چگونه از گرفتار شدن در دام طرح پانزی جلوگیری کنیم؟
چگونه میتوان با آموزش شناسایی پانزی، باعث جلوگیری از کلاهبرداری پانزی شد؟ شناسایی طرح پانزی کار راحتی نیست ولی قطعا راههایی برای آن وجود دارند، که به شما کمک کند در دام این کلاهبرداری نیفتید. شناسایی اینکه طرح پانزی چیست میتواند کمک کننده باشد.
شرکتهای پانزی با وعدههای جذاب و سودهای وسوسهکننده، بسیاری از سرمایهگذاران را فریب میدهند. آنها بدون این که فعالیت خاصی انجام دهند، فقط با این جیب اون جیب کردن سرمایههای کاربران، افراد را به سرمایهگذاری در پروژههایشان ترغیب میکنند. اما در واقع یک کلاهبرداری بزرگ در کار است.
برای جلوگیری از گرفتار شدن در این کلاهبرداریها و شناسایی راههای دوری از پانزی، نکات زیر را در نظر داشته باشید:
- تحقیق و بررسی کامل
- شک به وعدههای غیرعادی
- آگاهی از ریسک
- مشورت با افراد متخصص و بیطرف
- عدم اعتماد به افراد ناشناس
- دوری از طمع
- بررسی مجوزها و مدارک
- عدم سرمایهگذاری بیش از حد توان
- مطالعه نظرات و تجربیات دیگران
- گزارش موارد مشکوک
اگر قربانی طرح پانزی شدیم چه کنیم؟
با توجه به گستردگی این نوع کلاهبرداری در سراسر جهان، احتمال این که قربانی طرح پانزی شوید خیلی بالا است. پس لازم است نسبت به آن اطلاعاتتان را بالا ببرید و در صورت گرفتار شدن در این کلاهبرداری، سریع و هوشمندانه عمل کنید تا میزان خسارت را کاهش دهید. اقدامات ضروری که باید انجام دهید به شرح زیر هستند:
۱) گام اول: توقف فوری
به محض این که متوجه شدید درگیر یک کلاهبرداری پانزی شدید، هرگونه واریز وجه یا سرمایهگذاری بیشتر را متوقف کنید. معمولا این طرحها افراد را ترغیب میکنند که برای دریافت سود بیشتر سرمایه بیشتری تزریق کنند، اما ادامه سرمایهگذاری فقط باعث افزایش ضرر شما میشود.
۲) گام دوم: جمعآوری مدارک
تمام اسناد و مدارک مربوط به سرمایهگذاری خود را جمعآوری کنید؛ از جمله رسیدهای پرداخت، قراردادها، پیامهای رد و بدل شده، ایمیلها و هرگونه مکاتبهای که با مدیران این طرح داشتید. این اطلاعات برای شکایت و پیگیری حقوقی بسیار ضروری است.
۳) گام سوم: گزارش به مراجع قانونی
هنگام مواجهه با کلاهبرداریهای مالی، از جمله طرحهای پانزی، اقدام قانونی نقش مهمی در جلوگیری از ادامه فعالیت آنها دارد. برای این منظور، میتوانید شکایت طرح پانزی را به مراجع ذیصلاح ارائه دهید؛ سازمانهایی از جمله پلیس فتا و دادسرای جرایم رایانهای در ایران وجود دارند که به مسائلی مثل کلاهبرداریهای آنلاین و شکایتها و پیگیریهای قضایی رسیدگی میکنند.
۴) گام چهارم: مشاوره حقوق
پس از ثبت شکایت، حتما با یک وکیل متخصص در زمینه جرایم مالی و کلاهبرداری مشورت کنید. وکیل میتواند شما را در مسیر قانونی راهنمایی کند و شانس پس گرفتن سرمایه از دست رفته را از آن شرکت را افزایش دهد.
۵) گام پنجم: اطلاعرسانی
برای جلوگیری از گرفتار شدن دیگران، تجربه خود را درباره این کلاهبرداری با دیگران به اشتراک بگذارید. این کار موجب افزایش آگاهی عمومی میشود و از گسترش این نوع کلاهبرداریها جلوگیری میکند.
پانزی هرگز تمام نمیشود
پروژههای پانزی هیچوقت تمامی ندارند؛ به طوری که ممکن است سالها درگیر آن باشید ولی روحتان هم خبردار نباشد! مثلا همین کلاهبرداری برنی مدوف (Bernie Madoff) که یکی از بزرگترین کلاهبرداریهای پانزی در تاریخ بود. این پروژه از اوایل سال ۱۹۸۰ شروع شد و تا سال ۲۰۰۹ ادامه داشت.
فکرش را بکنید! سرمایهگذاران این طرح حدود ۳۰ سال بیخبر بودند که درگیر یک کلاهبرداری بزرگ هستند. طی این پروژه به بیش از ۱۳ هزار سرمایهگذار، چیزی حدود ۶۵ تا ۷۴ میلیارد دلار ضرر مالی رسید. این نوع کلاهبرداریها نشان میدهند که هر پروژهای که بدون سرمایهگذاری واقعی و فقط با جذب افراد جدید وعده سود میدهد، یک طرح پانزی است و دیر یا زود سقوط میکند.
توجه داشته باشید که همه شما احتمال دارد که درگیر این کلاهبرداری شوید. ما سعی کردیم تمام نکات و هشدارهای پانزی را به طور جامع خدمت شما توضیح دهیم. قبل از سرمایهگذاری حتما آگاهی لازم را کسب کنید. پولی که از دست میدهید دیگر قابل بازگشت نیست. پس خیلی مراقب باشید که گول وعدههای غیرواقعی و سودهای وسوسه کننده را نخورید و سرتان کلاه نرود!
آیا شما یا دوستانتان تا به حال در دام کلاهبرداری طرح پانزی افتادید؟ تجربیاتتون را بگویید تا دیگران نیز از آن استفاده کنند و در ام پانزی نیفتند.
